پیشینه تاریخی

پیشینه تاریخی

قدیمی­ترین آثار حیات انسانی در ایران، شامل تعدادی ادوات و دست افزارهای سنگی، با قدمت تخمینی 800 هزار سال قبل، متعلق به دوران پارینه سنگی قدیم، از بستر رودخانه کشف رود مشهد بدست آمده است. در حالی که قدیمی­ترین مکان­های استقرار انسان، حداکثر با قدمت 100 هزار سال در نواحی دیگر ایران نظیر آذربایجان، لرستان و… شناسایی شده­اند. از آن پس آثار و شواهد زندگی بی­شماری از دوران نوسنگی تا آغاز دوران تاریخی در جلگه مشهد، دره اترک علیا (قوچان)، جلگه درگز، بجنورد، تربت حیدریه، بیرجند و… شناسایی شده­اند. این شواهد و آثار به اقوام و ساکنان اولیه و بومی خراسان مربوط می­شود که بنا به عقیده برخی محققان به عنوان اقوام ((آسیایی)) شهرت یافته­اند و سراسر آسیای غربی از مدیترانه تا ترکستان و دره سند را فرا می­گیرد. ولی در حقیقت مهم­ترین مقطع تاریخ خراسان در سرآغاز دوران تاریخی ایران با ورود اقوام ((آریایی))به فلات ایران پیوندمی­خورد . در این واقعه که در آغاز هزاره اول ق.م اتفاق افتاد، آریایی­های تازه وارد از طریق خراسان به سمت نجد ایران پیش رفتند و بخش اعظم آنها آنچنان که از توصیفات (( اوستا )) برمی آید، در خراسان و سیستان مستقر شدند و شاید به همین دلیل است که عمده حوادث آغاز تاریخ ایرانیان که در دو منبع ((اوستا)) و ((شاهنامه فردوسی)) ذکر شده است در مشرق ایران و در واقع در خراسانبزرگ رخ می­دهد.

استان خراسان­رضوی،قسمت نسبتاً کوچکی از خراسان تاریخی است. سرزمینی که در گذشتهنواحی بسیار گسترده­ای را در بر می­گرفته و قلمرویی یکپارچه داشته است. اما امروزهبخشی از آن شامل سه استان خراسان رضوی، شمالی و جنوبی و قسمت­هایی از استان­های دیگر، در کشور ایرانواقع است و بخش­های بزرگ­تری از آن در کشور افغانستان و جمهوری­های شمال و شمال شرق ایران قرار دارد. خراسان بزرگ تاریخی، یکی از کانون­های شکل گیری تمدن بشری بوده و چه در دوران­های کهن و پیش از اسلام و چه در دوران تمدن اسلامی، مردمانی هوشمند و سختکوش در آن می زیسته­اند که در پیدایش و گسترش دانش و فرهنگ و پدید آوردن عناصر تمدنی نقش به­سزایی ایفا کرده­اند.

استان خراسان­رضوی در شمال شرقی کشور بین 56 درجه و 19 دقیقه تا 61 درجه و 16 دقیقه طول شرقی و 33 درجه و 52 دقیقه تا 37 درجه و 42 دقیقه عرض جغرافیایی شمالی قرار گرفته که از شمال به کشور ترکمنستان ، از شرق به افغانستان ، از غرب و شمال غربی به استان­های خراسان شمالی، سمنان و یزد و از جنوب و جنوب­غربی به استان­های خراسان جنوبی ویزد محدود است.

 

درصد ادیان در استان(منبع: آمار سرشماری سال 90)

اسلام

مسیحی

زرتشتی

کلیمی

سایر

5959947

5550

1272

138

1500

موقعیت اجتماعی (منبع: اطلس فرهنگی ایران)

-نژاد و تیره

مورخین عقیده دارند مردم خراسان از نژاد پارتها هستند و پارتها از قوم داهه بودند که در آغاز در کنار دریاى آزُف کنونى نشیمن داشتند. داهه‏ها در روزگار اسکندر مقدونى در صحراهاى میان آمودریا و سیر دریا (رود سیحون) به ییلاق و قشلاق مى‏پرداختند.

از پایان سده چهارم پیش از میلاد، پارتها از دیگر قبیله‏هاى داهه جدا شده به سوى مغرب و دریاى خزر به راه افتادند و به خراسان رسیدند.

در مورد نژاد پارتها مدتها بین مورخین اختلاف نظر وجود داشت به طورى که عده‏اى از مورخین مردم خراسان را از نژاد آریایى و عده‏اى از نژاد مغولى و چینى (گرائیت ایلى) و بعضى هم از اختلاط هر دو نژاد مى‏دانستند.

اما پس از مطالعات دقیق معلوم گردید نژاد مردم خراسان فعلى آریایى است.

در رابطه با قوم‏ها و قبیله‏هاى موجود در خراسان مى‏توان به این نتیجه رسید که تقریباً تمام گروه‏هاى قومى موجود در ایران در این خطه نیز زندگى مى‏کنند.

از جمله ترکمانهاى قبایل گوکلان و یموت که در نواحى سرحدى شمال شرقى ساکن هستند و همچنین در قوچان، بجنورد و درگز، بیشتر قبایل کرد هستند.

مرز شمالى به ویژه ناحیه کلات نادرى محل سکونت ترکان است که در قسمت شمال خراسان پراکنده‏اند که مرکز آنان در دره جام است و در آنجا عده‏اى تیمورى و بلوچ نیز وجود دارند که حتى از آن نقطه فراتر رفته و تا سرخس و داخل ترکمنستان پراکنده هستند. در کاشمر، قاین، فردوس و طبس درگذشته افرادى از قبایل عرب وجود داشته‏اند.

یکى از دلایلى که باعث ازدیاد فوق‏العاد قبایل و طوایف در این استان گردیده موقعیت خراسان مى‏باشد که در مسیر عبور مهاجران و مهاجمان بوده است.

 

-زبان و گویش

در خراسان به علت سکونت اقوام مختلف، مردم به زبانها و گویشهاى متفاوتى تکلم مى‏کنند.

بیشتر مردم این استان به زبان فارسى با گویشهاى محلى از جمله: مشهدى، نیشابورى، تربت حیدرى، بلوچى، سیستانى و... سخن مى‏گویند.

مردم نواحى سرخس، جنت آباد، تربت جام و تایباد به واسطه همجوارى با افغانستان، زبان افغانى را مى‏دانند و در بین کلمات آنان، لغات فارسى قدیم (درى) شنیده مى‏شود.

زبان کردى نیز در نواحى کردنشین خراسان رواج دارد و زبانهاى ترکى و عربى به طور پراکنده در بین عده‏اى از مردم این منطقه رایج است.

به طور کلى گویش خراسانى یکى از گویشهاى اصیل و مهم زبان فارسى است. اولاً به سبب گستردگى آن در پهنه‏اى وسیع و ثانیاً به علت کثرت مردمانى که با آن سخن مى‏گویند.

زبان فارسى همیشه در خراسان پایگاهى استوار و پا بر جا داشته است. خواه بدین سبب که اساساً ایرانیان نخست از آن سو (از سرزمینهاى شمال خاورى) پا به فلات ایران نهادند و خواه بدین خاطر که پس از اسلام زبان فارسى میانه بیش از هر جا در مناطق خاورى به حیات خود ادامه داد و به صورت فارسى درى به امروز رسید و به همین سبب است که امروز در گویش متداول و گفتارى مردمان این خطه بسیارى از واژه‏ها و ترکیبها و ساختهاى خوب و اصیل یادآورى درى کهن را باز مى‏یابیم.

 

- فرق مذهبی

با به سلطنت رسیدن شاه اسماعیل اول (907 ه ـ 1502 م) و روى آوردن مردم ایران به مذهب شیعه، که پس از حمله مغول و ویرانى شهرهاى نیشابور و هرات و مراکز علمى اهل سنت به وقوع پیوست، پیروان اهل سنت در خراسان قدرت خود را در مرکز خراسان از دست دادند و مراکزى همچون مرز شرقى خراسان و شهرستانهاى خواف و طیبات (تایباد) که در مقابل تشیع ایستادگى مى‏کردند، از رونق افتادند.

هم اکنون نواحى مرزى خراسان همچون نهبندان، خواف، تایباد، صالح‏آباد یا زورآباد جام و نواحى ترکمن نشین شمال خراسان و بخشهایى از بیرجند اغلب سنى مذهب و بقیه مناطق خراسان پیرو مذهب شیعه مى‏باشند. هر چند که اهل سنت خراسان نیز عشق و علاقه به اهل بیت علیهم‏السلام خصوصاً به حضرت على بن موسى الرضا علیه‏السلام را در دل دارند و به آن بزرگوار صمیمانه ارادت مى‏ورزند.

هم اکنون فرقه‏هایى از دراویش و على‏اللهى در بعضى از شهرستانهاى جنوبى استان خراسان موجود هستند و از فرقه اسماعیلیه نیز تعدادى در روستاهاى نیشابور خصوصاً نواحى دیزباد سکونت دارند.

 

موقعیت کشاورزی ( منبع: سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی)

بخش کشاورزی استان خراسان رضوی به عنوان یکی از بزرگترین و مهمترین تولیدکنندگان محصولات کشاورزی کشور با برخورداری از ظرفیتها و توانمندیهای وسیع با بیش از 2/1 میلیون هکتار سطح زیرکشت، انواع محصولات زراعی و باغی (آبی و دیم) و بیش از 9/13 میلیون واحد دامی، با تولید بیش از 01/8 میلیون تن انواع محصولات زراعی، باغی و دامی به ارزش ناخالص اقتصادی بیش از 155/83344 میلیارد ریال جایگاه تعیین کننده ای در اقتصاد ملی و استان داشته و نقش مهمی در تامین نیازهای حیاتی جامعه، امنیت غذایی، تامین مواد اولیه مورد نیاز صنایع و ایجاد اشتغال ایفا نموده است.

بخش کشاورزی استان در سطح زیر کشت و تولید محصولات زراعی به ترتیب با 01/7 % و 8/6% کشور، رتبه سوم را در بین استانها دارا می باشد. همچنین در سطح زیر کشت و تولید محصولات دائمی(باغی) به ترتیب با 5/7% و 8/5% کشور، رتبه سوم را دارا می باشد. زیر بخش دام استان نیز به عنوان بزرگترین بخش دامداری کشور از لحاظ تعداد واحد دامی و تعداد دام سبک محسوب می گردد. بخش کشاورزی استان در اغلب محصولات مهم رتبه های اول تا سوم کشور را دارا می باشد و سهم ارزش افزوده بخش کشاورزی استان از کل کشور 3/7 % و سهم ارزش افزوده بخش از تولید ناخالص داخلی استان 06/12 % می باشد. 7/24 % اشتغال استان در این بخش قرار دارد.

 

موقعیت صنعتی (منبع: سازمان صنعت، معدن و تجارت خراسان رضوی)

81 درصد تعداد واحدهای صنعتی خراسان در شمال استان (67 درصد آن در مشهد ) و 19 درصد بقیه در بخش جنوبی آن پراکنده شده اند. در آینده با گسترش شهرک­های نواحی صنعتی و فراهم شدن تسهیلات بیشتر، سهم صنایع در جنوب استان بخصوص در زمینه بهره برداری از معادن افزایش خواهد یافت. جدول ذیل مهمترین واحدهای تولید صنعتی استان، در سال 1390 را نشان میدهد.

 

 

ردیف

نام واحد صنعتی

نوع تولید

ظرفیت تولید سالانه

شهرستان محل اجرا

1

ایران خودرو خراسان

تولید و مونتاژ خودرو

100000دستگاه

بینالود

2

فولاد خراسان

*

*

نیشابور

3

سیمان لار سبزوار

سیمان خاکستری

1200000 تن

سبزوار

4

سیمان زاوه

سیمان خاکستری

1200000تن

زاوه

5

صنایع پودر شیر ایران

شیر خشک

16000تن

مشهد

6

مجتمع تولیدی توس چینی

چینی مظروف

20000تن

مشهد

7

چینی تقدیس

چینی مظروف

3000تن

گناباد

8

چینی مقصود

چینی مظروف

3000تن

مشهد

9

فرش مشهد

فرش ماشینی

3000000

متر مربع

مشهد

 

 

موقعیت فرهنگی(منبع: اطلس فرهنگی ایران)

- صنایع دستی استان

در استان خراسان تولیدات هنرى، نقش پر اهمیتى در اقتصاد دارند. توجه به این تولیدات، بویژه در نواحى جنوبى استان، حائز اهمیت است. زیرا به جهت رشد سریع جمعیت در نواحى روستایى و عدم قدرت اشتغال زائى بخش کشاورزى، با توجه به این که مکانیزه شدن نیز به این عدم قدرت اشتغال زایى، شدت مى‏بخشد، مى‏باید چاره‏اى اندیشید. در نواحى روستایى استان، تشویق به راه اندازى صنایع دستى و رفع مشکلات آنها از ضروریات است.

رایج‏ترین صنایع دستى در استان خراسان، بافت قالى، قالیچه و گلیم مى‏باشد که نقش پراهمیتى در اقتصاد خراسان دارد.

از دیگر انواع صنایع دستى در این استان مى‏توان از: ابریشم کشى، شعر بافى، نمد مالى، پوستین دوزى، سنگ تراشى و قلمزنى روى سنگ، فیروزه تراشى، سفالگرى، سبد و حصیر بافى نام برد.

علاوه بر موارد یاد شده تولیدات دستى نظیر چارق، گیوه، فرآورده‏هاى چوبى و فلزى، نقاشى روى چرم و غیره به صورت پراکنده در این استان وجود دارد.

 

- شعرا و ادیبان

ابو عبدالله رودکى، ابوالقاسم فردوسى، ناصر خسرو، اسدى طوسى، خیام نیشابورى، حکیم سنایى، على شیر نوایى

جودى، صبورى، حاج میرزا حبیب الله خراسانى، محمد هاشم میرزا، حاج میرزا على‏اکبر نوقانى، ملک الشعراى بهار

اختر طوسى، قدسى، حمید سبزوارى، اخوان ثالث، ابو نصر جوهرى فارابى، عصام الدین اسفراینى، ادیب نیشابورى

 

- موسیقی

اساساً موسیقى در خراسان (اعم از شمالى و جنوبى) به دو بخش مشخص تقسیم مى‏شود. بخش اول موسیقى کوهپایه‏هاست مثل موسیقى رایج در کوهپایه‏هاى هزار مسجد، اللّه اکبر، دامنه‏هاى اتک و منطقه لائین در شمال و بخش دوم موسیقى جلگه‏هاست مثل موسیقى‏هاى رایج در دامنه‏هاى کوهستانى جنوبى از جمله بینالود در جنوب خراسان. از جمله مقامهاى موسیقى در شمال خراسان مى‏توان از: اللّه مزار، دوقرسه، انارکى، هراى و... نام برد.