| -نژاد و تیره مورخین عقیده دارند مردم خراسان از نژاد پارتها هستند و پارتها از قوم داهه بودند که در آغاز در کنار دریاى آزُف کنونى نشیمن داشتند. داههها در روزگار اسکندر مقدونى در صحراهاى میان آمودریا و سیر دریا (رود سیحون) به ییلاق و قشلاق مىپرداختند. از پایان سده چهارم پیش از میلاد، پارتها از دیگر قبیلههاى داهه جدا شده به سوى مغرب و دریاى خزر به راه افتادند و به خراسان رسیدند. در مورد نژاد پارتها مدتها بین مورخین اختلاف نظر وجود داشت به طورى که عدهاى از مورخین مردم خراسان را از نژاد آریایى و عدهاى از نژاد مغولى و چینى (گرائیت ایلى) و بعضى هم از اختلاط هر دو نژاد مىدانستند. اما پس از مطالعات دقیق معلوم گردید نژاد مردم خراسان فعلى آریایى است. در رابطه با قومها و قبیلههاى موجود در خراسان مىتوان به این نتیجه رسید که تقریباً تمام گروههاى قومى موجود در ایران در این خطه نیز زندگى مىکنند. از جمله ترکمانهاى قبایل گوکلان و یموت که در نواحى سرحدى شمال شرقى ساکن هستند و همچنین در قوچان، بجنورد و درگز، بیشتر قبایل کرد هستند. مرز شمالى به ویژه ناحیه کلات نادرى محل سکونت ترکان است که در قسمت شمال خراسان پراکندهاند که مرکز آنان در دره جام است و در آنجا عدهاى تیمورى و بلوچ نیز وجود دارند که حتى از آن نقطه فراتر رفته و تا سرخس و داخل ترکمنستان پراکنده هستند. در کاشمر، قاین، فردوس و طبس درگذشته افرادى از قبایل عرب وجود داشتهاند. یکى از دلایلى که باعث ازدیاد فوقالعاد قبایل و طوایف در این استان گردیده موقعیت خراسان مىباشد که در مسیر عبور مهاجران و مهاجمان بوده است. -زبان و گویش در خراسان به علت سکونت اقوام مختلف، مردم به زبانها و گویشهاى متفاوتى تکلم مىکنند. بیشتر مردم این استان به زبان فارسى با گویشهاى محلى از جمله: مشهدى، نیشابورى، تربت حیدرى، بلوچى، سیستانى و... سخن مىگویند. مردم نواحى سرخس، جنت آباد، تربت جام و تایباد به واسطه همجوارى با افغانستان، زبان افغانى را مىدانند و در بین کلمات آنان، لغات فارسى قدیم (درى) شنیده مىشود. زبان کردى نیز در نواحى کردنشین خراسان رواج دارد و زبانهاى ترکى و عربى به طور پراکنده در بین عدهاى از مردم این منطقه رایج است. به طور کلى گویش خراسانى یکى از گویشهاى اصیل و مهم زبان فارسى است. اولاً به سبب گستردگى آن در پهنهاى وسیع و ثانیاً به علت کثرت مردمانى که با آن سخن مىگویند. زبان فارسى همیشه در خراسان پایگاهى استوار و پا بر جا داشته است. خواه بدین سبب که اساساً ایرانیان نخست از آن سو (از سرزمینهاى شمال خاورى) پا به فلات ایران نهادند و خواه بدین خاطر که پس از اسلام زبان فارسى میانه بیش از هر جا در مناطق خاورى به حیات خود ادامه داد و به صورت فارسى درى به امروز رسید و به همین سبب است که امروز در گویش متداول و گفتارى مردمان این خطه بسیارى از واژهها و ترکیبها و ساختهاى خوب و اصیل یادآورى درى کهن را باز مىیابیم. - فرق مذهبی با به سلطنت رسیدن شاه اسماعیل اول (907 ه ـ 1502 م) و روى آوردن مردم ایران به مذهب شیعه، که پس از حمله مغول و ویرانى شهرهاى نیشابور و هرات و مراکز علمى اهل سنت به وقوع پیوست، پیروان اهل سنت در خراسان قدرت خود را در مرکز خراسان از دست دادند و مراکزى همچون مرز شرقى خراسان و شهرستانهاى خواف و طیبات (تایباد) که در مقابل تشیع ایستادگى مىکردند، از رونق افتادند. هم اکنون نواحى مرزى خراسان همچون نهبندان، خواف، تایباد، صالحآباد یا زورآباد جام و نواحى ترکمن نشین شمال خراسان و بخشهایى از بیرجند اغلب سنى مذهب و بقیه مناطق خراسان پیرو مذهب شیعه مىباشند. هر چند که اهل سنت خراسان نیز عشق و علاقه به اهل بیت علیهمالسلام خصوصاً به حضرت على بن موسى الرضا علیهالسلام را در دل دارند و به آن بزرگوار صمیمانه ارادت مىورزند. هم اکنون فرقههایى از دراویش و علىاللهى در بعضى از شهرستانهاى جنوبى استان خراسان موجود هستند و از فرقه اسماعیلیه نیز تعدادى در روستاهاى نیشابور خصوصاً نواحى دیزباد سکونت دارند. |